Opowieść o dwóch sztejtełe

Jestem związany z dwoma małymi miasteczkami: Waśniowem, w okolicy którego niegdyś mieszkałem i Ćmielowem, w którym mieszkam obecnie. Postanowiłem więc zebrać informacje na temat ludzi, którzy mieszkali w nich przed II wojną światową. Głównie mieszkali w nich Żydzi – i o tym zaginionym dziś świecie będzie ta opowieść.

Sztejtł Waśniów - w okresie międzywojennym był osadą miejską, ośrodkiem posiadającym siedzibę urzędu gminy, leżącym w powiecie opatowskim. Osada posiadała jedną manufakturę (wyrób chemii gospodarczej – mydła i świec) oraz ochotniczą jednostkę straży ogniowej. Jak podaje ,,Książka adresowa”¹ w 1929r. osada liczyła 580 mieszkańców. Większość mieszkańców stanowiły osoby o narodowości żydowskiej. Waśniów był osadą targową, w okresie międzywojennym targi odbywały się co drugi wtorek. Działalność gospodarczą prowadziły w miasteczku następujące osoby narodowości żydowskiej: wyroby chemiczne – N.Grafsztajn, galanteria –Ch.Gotwol, piwiarnię posiadał D. Grafsztajn, a sklepy z artykułami spożywczymi posiadali: S.(amuel) Grafsztajn, J. Hajneman. Stolarzem był Fuksenbaum, zaś szewcem – A. Szuchman. Wyrobami tytoniowymi handlował S.Josiak. Manufaktura chemiczna istniejąca w miasteczku była w posiadaniu spółki: F.Goldman, M.Mangarten i D. Niskier. Zwraca uwagę nazwisko Grafsztajn – ludzie o tym nazwisku zajmowali czołową pozycję miasteczku, jeśli chodzi o działalność gospodarczą (sprzedaż wyrobów chemicznych, piwiarnia i sklep spożywczy).

Rabinem religijnej gminy żydowskiej w Waśniowie był Isaakhar Dow Szwarc, co udało się ustalić w oparciu o dokumenty z Instytutu ,,Yad Vashem” w Jerozolimie. Rabi Szwarc urodził się w Bogorii. Jego ojcem był Yehuda ha Cohen, a matką Rywka. Przed II wojną światową rabi Szwarc żył i mieszkał w Waśniowie, zaś w czasie wojny przeprowadził się do Łagowa. Zginął w 1942 r. w Treblince. Informację o rabim Szwarcu umieścił w ,,Księdze pamięci”15 października 1971r. jego bratanek, również rabin, mieszkający w Kalifornii w USA – Elimelech ha Cohen Szwarc.

W trakcie wojny w Waśniowie utworzono getto, do którego dowieziono 100 Żydów z Wiednia. ,,(...)Piąty z kolei transport wiedeńczyków przybył 13 marca 1941r. do Ostrowca. (...)Wiedeńczyków przesiedlono z Ostrowca do Klimontowa (200), Kunowa (100), Łagowa (100), Waśniowa (100), a pozostałych do wiosek: Boksyce, Grzegorzowice i Częstocice, w których w ogóle nie było dotychczas mieszkańców żydowskich.”² Żydowska społeczność Waśniowa, wg relacji naocznych świadków została zapędzona jesienią 1942 r. w 14-kilometrowym marszu przez hitlerowców na dworzec kolejowy w Ostrowcu Św. Tam Żydzi waśniowscy zostali załadowani do wagonów i wywiezieni do Treblinki.

W oparciu o świadectwo osób, które przeżyły holocaust lub członków ich rodzin, można w części, odtworzyć losy niektórych mieszkańców tego miasteczka.³

Majer Kampel urodził się w Waśniowie w 1895r. Jego ojcem był Abraham, a matka miała na imię Pesia. Z zawodu był stolarzem. Poślubił dziewczynę o imieniu Gołda, z którą miał syna – Mojżesza Wolfa. Przed II wojną światową i w czasie wojny przebywał w Ostrowcu Św. Zginął w czasie wojny. Z jego rodziny przeżył siostrzeniec Aaron Milgrom, który umieścił wuja w ,,Księdze Pamięci”.

Sara Waintraub urodziła się w Waśniowie w 1907r. Jej rodzicami byli Icchak i Chawa Gurfinkiel. Była mężatką, żoną Abrama Waintrauba, któremu udało się przeżyć holocaust. Sara Waintraub zginęła w czasie wojny. Abram Waintraub po wojnie zamieszkał w Brazylii, w Rio de Janeiro i to on umieścił swoją żonę w ,,Księdze Pamięci”.

Losy Yudel'a Kowalskiego i Szlomo (Samuela) Feldmana są podobne. Obaj poślubili dziewczyny z domu Szuchman, obaj przed II wojną światową mieszkali w Łodzi, a w czasie wojny przebywali w Waśniowie. Prawdopodobnie ich teściem był szewc waśniowski, wspomniany wcześniej A. Szuchman, zresztą Szlomo Feldman również był szewcem. Rodzina Szuchmanów specjalizowała się w rzemiośle szewskim również w Ostrowcu Św. ⁴Yudel Kowalski był piekarzem. Urodził się w 1915r. i poślubił Chaję. Jego szwagier Szlomo Feldman urodził się w 1910r.i poślubił Feigę. Z tego związku pochodziły dzieci: Mosze -9 lat, Estera Rywka – 7 lat i Brejna. Obaj szwagrowie zginęli w czasie wojny w Waśniowie. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosił ich w dniu 28 stycznia 1957r. Mordechaj Szuchman, brat ich żon: Chaji i Feigi. Mordechaj Szuchman jest zatem jednym z nielicznych Żydów waśniowskich, którzy przeżyli holocaust. Po wojnie zamieszkał w Izraelu.

Hendla Nichtberger była córką Szymona. Urodziła się w 1880r. W Waśniowie. Była mężatką, miała córkę Frankę i przed wojną mieszkała w Waśniowie. Do ,,Księgi Pamięci” została zgłoszona 28 maja 1956r. przez Fridę Nichtberger, która przeżyła holocaust.

Mojżesz Waldman- urodził się w Waśniowie, jego ojcem był Izrael Jakub. Był żonatym kupcem. Przed wojną mieszkał w Kielcach. Zginął w czasie wojny. Do ,,Księgi pamięci” zgłosił go 18 maja 1957r. Juliusz Lejb Waldman, mieszkający w Sao Paolo w Brazylii, zapewne członek jego rodziny.

Moszek Bajnerman – urodził się 14 lutego 1922r. w Waśniowie. Był synem Eibera i Chany z d. Barszcz. Zginął 31 maja 1942r. w obozie koncentracyjnym w Auschwitz. Figuruje na liście ofiar Muzeum Auschwitz pod nr 9531 z 1942r.

Feiga Hoifman urodziła się w Oświęcimiu w 1900r. Jej rodzicami byli Izaak i Estera Brener. Wyszła za mąż za Szmula. Przed II wojną światową mieszkała w Waśniowie. Wróciła do Oświęcimia, gdzie zginęła w obozie Auschwitz w 1942r. W ,,Księdze pamięci” umieścił ją 28 marca 1957r. brat Herman Brener.

Baszełe (Batszeba) Brikman – urodziła się w Waśniowie. Poślubiła Nachmana. Przed i w czasie II wojny światowej mieszkała w Kunowie. W ,,Księdze pamięci” umieścił ją 21 lipca 1958r. Szmul Nudelman.

Maler Gitla – urodzona w 1900r. W Waśniowie. Rodzicami jej byli: Józef i Reichla. Była gospodynią domową. Zginęła w Białymstoku. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosił ją w dniu 5 maja 1955r. kuzyn, Mosze Salomonski.

Rachel Sokolski – urodziła się w 1923r. Córka Chaima i Róży. Była gospodynią domową, panną. Przed II wojną światową i w jej trakcie mieszkała w Waśniowie. Zginęła w 1942r. w Waśniowie. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosiła ją w dniu 31 grudnia 1956r. kuzynka, Sara Kaplan.

Meir Minski – urodził się w 1895r. w Waśniowie. Był synem Hirsza Cwi i Rywki. Był żonaty, miał syna Józefa, który urodził się w 1921r. Był właścicielem zakładu krawieckiego. Przed II wojną światową i w jej trakcie mieszkał w Warszawie, gdzie zginął w 1942r. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosiła go w dniu 21 czerwca 1955r. córka brata, Bela Minsky.

Tyle zostało z okruchów pamięci o Żydach waśniowskich.

******************

Sztejtł Ćmielów – w okresie międzywojennym był osadą miejską, ośrodkiem posiadającym siedzibę urzędu gminy, leżącym w powiecie opatowskim. Miasteczko posiadało zakład porcelany, aptekę oraz ochotniczą jednostkę straży ogniowej. Jak podaje ,,Książka adresowa” w 1929r.⁵ osada liczyła 2 468 mieszkańców.

Biorąc pod uwagę architekturę miasteczka i jej charakterystyczne ryty, należy stwierdzić, że Żydzi zamieszkiwali głównie centralną część miasteczka, tj. okolice rynku, gdzie byli skoncentrowani w małej, ciasnej i zwartej zabudowie. Należy przypuszczać, iż Żydzi stanowili w okresie międzywojennym znaczną część obywateli miasteczka. ,,Księga Pamięci” ofiar holocaustu zawiera ponad 200 nazwisk Żydów ćmielowskich, którzy zginęli podczas zagłady.

16 października 1942r. nadszedł ten straszny dzień, kiedy Żydzi ćmielowscy zostali wywiezieni do Treblinki.

Większość ofiar pozostanie jednak bezimienna i wiele osób nigdy już nie trafi do ,,Księgi Pamięci”. Uratować z holocaustu zdołało się zaledwie kilkadziesiąt osób - po analizie ,,Księgi Pamięci” szacuję, iż liczba uratowanych wynosi około od 20 do 40 osób. Tych, którzy przetrwali i są znani, również tutaj wymienię.

Jak wszędzie w Polsce, ludność żydowska trudniła się rzemiosłem i handlem. Dzięki ,,Księdze Adresowej(...)“ z 1929r. udało się odtworzyć, jakie osoby prowadziły w Ćmielowie działalność gospodarczą. Prześledźmy zatem losy rodzin, które były umieszczone w tej księdze. Czytając ,,Księgę Adresową” byłem ciekaw, co stało się z Żydami prowadzącymi działalność gospodarczą w Ćmielowie w 1929r. i ich rodzinami? Co zaskakujące, uzyskałem dość szybko odpowiedź na większość nurtujących pytań, zawartą w ,,Księdze Pamięci” Insytutu Yad Vashem.

***

W 1929r. sprzedażą bielizny zajmowali się R.Blajberg i G.Frydental. O losach rodziny Blajberg nie udało się niczego dowiedzieć, natomiast osobą sprzedającą bieliznę z rodziny Frydentalów była zapewne Gołda, matka rodziny, żona Jakuba. Mieli dzieci: Izraela, Ariego, Esterę, Jutę i Leę. Izrael Frydental urodził się w 1915r. w Ćmielowie. Mieszkał w Ćmielowie przed wojną i w jej trakcie. Był kawalerem, studiował Torę, był studentem jesziwy. Zginął w 1942r. w Treblince. Jego starszy brat Arie Frydental urodził się w 1902r. w Ćmielowie. Arie był żonaty, z zawodu był kupcem. Mieszkał z rodziną w jednej z kamienic przy Rynku w Ćmielowie. Zginął w 1942r. w Treblince. Estera urodziła się w 1905r. Wyszła za mąż za Mendela Frieda. Była gospodynią domową, miała troje dzieci: Rachelę – 16 lat, Jeszajacha – 14 lat i Zeeva – 12 lat. Podczas wojny przebywała w Antwerpii, w Belgii. Zginęła jednak w Auschwitz. Juta Frydental urodziła się w 1910r. Była mężatką. Zginęła w 1942r. w Treblince. Wojnę przeżyła ich siostra, Lea Szmueli, która zamieszkała w Izraelu. Lea Szmueli wyszła za mąż za innego ćmielowianina, Chaima Szmueli, właściwe nazwisko Zelcer, który również ocalał z zagłady.

Sprzedażą artykułów chemii gospodarczej (mydła, świec i innych) trudnili się: J. Apelbaum, A. Mandelbaum, M. Szwer i L.Wajnsztok.

O rodzinie Apelbaumów wiemy tyle, iż osoby z tego rodu trudniły się nadto krawiectwem – J. Apelbaum, oraz znamy dwie kobiety z domu Apelbaum: Lova wyszła za mąż za kupca Zalmana Rozencwajga⁶, z którym miała dzieci: Izraela (9 lat) i Fejgę (4 lata); zaś Hendla Deborah wyszła za mąż za Jakuba Horowicza, kupca tekstylnego, który zginął w wieku 35 lat. Potomkowie Jakuba Horowicza i Hendli Apelbaum przeżyli holocaust i wiadomo, że w Nowym Jorku mieszka prawnuk Jakuba Horowicza. Brat Jakuba, Abram Horowicz urodził się 4 marca 1925r. w Ćmielowie, mieszkał w Ćmielowie przy ul. Rynek 35. Zginął w 1944r. w obozie koncentracyjnym w Mauthausen.

Innym kupcem sprzedającym artykuły chemii gospodarczej był Mosze Szwer. Był żonaty z Chają. Z tego związku miał córki: Dwojrę Szwer, ur. 1906r., Belę Szwer ur. w 1908r. i Tovę Szwer ur. w 1910r. Wszystkie córki urodziły się w Ćmielowie. Dwojra, Bela i Tova były pannami. Przed wojną mieszkały w Ćmielowie, a w czasie wojny przebywały w Opolu Lubelskim. Zginęły w obozie na Majdanku, w Lublinie w 1942r. Z rodziny Szwer przeżył kuzyn Ben Mosze Yehuda, który zamieszkał w Izraelu.

Również Lejba Wajnsztok i Aaron Mandelbaum trudnili się sprzedażą chemii gospodarczej. Należy zauważyć, iż nazwisko Wajnsztok i Mandelbaum powtarza się w tej okolicy, gdyż Wajnsztokowie zajmowali się w Opatowie szewstwem – N.Wajsztok na ul. Szerokiej, zaś L. Mandelbaum był właścicielem fabryki mydła w Opatowie – Spółki Akcyjnej ,,Kantoria” – i Aaron Mandelbaum sprzedawał wyroby z tej branży w Ćmielowie. Rodziny te były ze sobą spokrewnione: córka Aarona i Beli Mandelbaum – Ida wyszła za mąż za Lejbę Wajnsztoka. Lejba i Ida Wajnsztokowie mieszkali na Rynku w Ćmielowie w domu pod nr 44. Jest to jednopiętrowa kamienica, w której dziś na parterze mieści się niewielki sklep z obuwiem. Ida Wajnsztok zginęła w Treblince w 1942r. Wojnę przeżył syn, Szlomo Wajnsztok, który zamieszkał w Buenos Aires w Argentynie.

Czapnikiem była osoba o nazwisku Ch. Rochwerg.

Felczerami byli: I. Zilberdrust oraz Ruben Gersztajn. Ruben Gersztajn był żonaty z Frumet. Fryzjerstwem zajmował się syn Rubena i Frumet, Józef (Jechoszua) Gersztajn. Józef urodził się w 1905r. w Ćmielowie. Był żonaty z Miriam, z którą miał córkę, Frumet. Podczas wojny przebywał w getto opatowskim. Zginął w 1942r. w Treblince. Część rodziny Gersztajnów przeżyła wojnę, gdyż do ,,Księgi Pamięci” zgłosiła wuja Józefa bratanica, Miriam Gersztajn.

Sprzedażą galanterii zajmowali się Samuel Kohn i N. Wajnfeld.

Szmuel Cwi Kohn urodził się w 1887r. w Ćmielowie. Miał siostrę Chanę, urodzoną w 1888r., która wyszła za mąż za Akibę Rozenberga. Rodzicami Szmula i Chany byli Szmuel i Frumet. Szmuel Cwi Kohn poślubił Elkę z domu Rozenblum, urodzoną w 1887r. w Mostkach koło Staszowa, córkę Gimpela Mordechaja i Tovy. Szmuel i Elka Kohn mieli kilkoro dzieci: Towchę ur. w 1929r., która była uczennicą, Matyldę, ur. w 1926r., Matel, ur. w 1918r. zamężną za Retsztajnem, Rachelę, ur. w 1922r., Mejera i Józefa. Poza dwoma ostatnimi, rodzina Kohnów zginęła w Treblince, w październiku 1942r. Wojnę przeżyli synowie: Meir Kohn, który zamieszkał w Izraelu i Józef Kohn, który osiadł w Kanadzie. Obaj – niezależnie od siebie, podali członków swojej rodziny do ,,Księgi Pamięci” - Meir uczynił to w 1956r., a Józef w 1999r. W ich relacjach dotyczących bliskich osób występują pewne sprzeczności, co może świadczyć o tym (choć nie musi), że bracia nie mieli ze sobą kontaktu.

Tradycyjnie krawiectwo było domeną Żydów. W Ćmielowie zajmowali się krawiectwem: J. Apelbaum, S. Fiszbajn, Ch. Frymer, S. Grynbaum, B.Kalichsztajn, Sz. Kalichsztajn, D. Najman, M. Szerman, Z. Szerman, B. Szpajcman i A. Zelcer. Istniała również szkoła kroju prowadzona przez B. Luksemburg.

O rodzinie Apelbaumów była już mowa uprzednio.

Krawcem był Samuel Jechiel Fiszbajn. Urodził się w 1901r. w Ćmielowie. Był synem Józefa i Sary-Chaji z domu Grynbaum. Rodzina Grynbaumów posiadała tradycje krawieckie, stąd nie dziwi wybór profesji Samuela. Ożenił się z Esterą-Miriam. Estera – Miriam z domu Szerman (Szermanowie byli również rodziną z krawieckimi tradycjami) urodziła się w 1906r. Była córką Jakuba i Chany -Belli. Fiszbajnowie posiadali kilkoro dzieci: córki – Blumę (ur. w 1927r.), Chanę (ur. w 1938r.), Frumet (ur. w 1932r.) oraz synów: Cyrula (ur. w 1932r.) i Józefa. Samuel i Estera Fiszbajnowie oraz ich dzieci zginęli w Treblince w 1942r. Z Ćmielowa zostali wywiezieni, wraz z innymi, 16 października 1942r. Wojnę przeżył ich syn, Józef Fiszbajn, który zamieszkał w Kanadzie.

Krawcem, jak wyżej wspomniano był S. Grynbaum. Z rodziny tej mamy informacje o Herszlu Grynbaumie, urodzonym w Ćmielowie, synu Janceva (Jankiela) i Frimy. Herszl był żonaty z Chawą Szerman. Miał siostry Leę i Etel. Lea Grynbaum była mężatką. Etel wyszła za mąż za tokarza, Szlomo Rapaporta, z którym miała czworo dzieci, m.in. Moszego i Esterę. Herszl Grynbaum, Lea Grynbaum i Etel Rapaport zginęli w Treblince, w 1942r. Przetrwali potomkowie Herszla: syn Ted i wnuk Ariel, którzy zamieszkali w USA, w New Jersey.

Krawiectwem zajmowali się także B.Kalichsztajn i Sz. Kalichsztajn. Zapewne z tej samej rodziny pochodzi Abram Kalichsztajn (Kalechsztajn) syn Aarona i Chawy, z domu Laufer. Abram urodził się 1 maja 1902r. w Ćmielowie. Ożenił się Frajdl z domu Erlichson, z którą miał dzieci: Rachel (ur. w 1936) i Eliego (ur. w 1937r.). Siostrą Abrama była Chaja Kalechsztajn, ur. w 1912r. Rodzina zginęła w Treblince. Ocalał brat Abrama i Chaji – Józef Kalechsztajn.

Dawid Najman był krawcem. Urodził się w 1879r. w Ćmielowie. Był synem Mordechaja i Gołdy. Ożenił się z Malą Szachman. Mala Najman urodziła się w 1881r. jako córka Samuela i Sary. Podczas okupacji niemieckiej małżonkowie przebywali w Ćmielowie. Zginęli w obozie na Majdanku, w Lublinie. Dawid i Malka posiadali kilkoro dzieci:Cwi Najmana, Arie Najmana i Izaaka Najmana. Cwi urodził się w 1907r. w Ćmielowie. Był kupcem. Ożenił się z Helą pochodzącą z Lublina i tam mieszkał do II wojny światowej. Podczas okupacji Cwi i Hela przebywali w Ćmielowie. Zginęli w czasie wojny.

Arie Najman urodził się w 1913r. w Ćmielowie. Był kupcem, ożenił się w Opatowie z Leą. Jego żona Lea (Laca) Najman urodziła się w 1915r. w Opatowie, była gospodynią domową. Posiadali 3-letniego synka, Dowa Cwi. Zginęli podczas holocaustu.

Ocalał syn Dawida i Mali, Izaak Najman, który osiadł w Izraelu.

Krawcami byli także M. Szerman i Z. Szerman. Pierwszy z nich to prawdopodobnie Majer Jakub Szerman, urodzony w 1860r. w Ćmielowie. Ożenił się z Chaną – Bellą. Był jedną z pierwszych ofiar hitlerowców w Ćmielowie: został zakatowany przez kopiących go hitlerowców z oddziału SS w 1940r. Jakub-Majer Szerman był ojcem Estery Fiszbajn, która już była opisywana. Wnuk Jakuba – Majera, a syn Estery, Józef Fiszbajn zamieszkał w Kanadzie.

Z rodziny Szermanów pochodzą nadto: Chawa Grynbaum z domu Szerman, żona Herzla, już opisywana oraz Chaja Zelcer z domu Szerman, urodzona w 1900r., córka Szmuela i Sary. Chaja była żoną Izraela Zelcera, mieszkała w Ćmielowie, na ul. Kościelnej 32. Zginęła w Treblince.

Abram Zelcer był krawcem, M. Zelcer był piekarzem.

Abram Zelcer urodził się w 1886r. w Ćmielowie. Był synem Chaima. Ożenił się z Chają Cukerman, z którą miał dzieci: Chanę, Hirsza i Chaima. Żona Abrama, Chaja Zelcer, była córką Szmuela i Jehudit Cukermanów, urodziła się w 1896r. w Ćmielowie. Abram i Chaja Zelcerowie zginęli w Treblince, w 1942r.

Inni znani Zelcerowie (być może bracia Abrama) to: Izrael Zelcer i Szmuel Zelcer.

Izrael Zelcer (starszy)⁷ urodził się w 1888r. w Ćmielowie. Z zawodu był oczywiście krawcem. Był żonaty z Chają, ur. w 1886r. córką Natana i Sary, prawdopodobnie z domu Najman. Razem z żoną zginął w Treblince. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosił ich kuzyn z Izraela, Izaak Najman.

Szmul Zelcer był żonaty z Chaną z domu Epsztajn (Epstein)⁸, urodzoną w Ożarowie, córką Pinchasa i Leji. Szmul i Chana mieli dzieci: Chaima Szmueli (który przeżył holocaust), Belę i Miriam. Bela urodziła się w 1900r. Wyszła za mąż za Dowa Szpajcmana, z rodziny o tradycjach krawieckich. Szpajcmanowie mieli pięcioro dzieci: Bunima (15 lat), Mejera (13 lat), Leę (11 lat), Chaima (9 lat) i Pinchasa (7 lat). Bela zajmowała się domem. Zginęła w Treblince w 1942r.

Siostra Beli, Miriam z małżonka Boksenbojm, urodziła się w 1908r. w Ćmielowie. Była matką Szmuela urodzonego w 1924r. i Meira – urodzonego w 1928r. Zginęli w Treblince.

Ćmielów w okresie przedwojennym posiadał księgarnię – którą prowadził Eliasz Lederman, zaś jednym z rytualnych rzeźników (szojchetów) był Samuel Lederman.

Szmuel Lederman urodził się w 1880r. w Ćmielowie. Jego ojcem był Pinchas, a matką Szewa. Był ojcem urodzonego w 1909r. Lejzora Ledermana, kupca. Obaj Ledermanowie zginęli w 1942r. w Treblince. Wiadomość o tej rodzinie pochodzi od bratanka Samuela, Pinchasa Ledermana z Tel Avivu.

Drugim rzezakiem był L.Wajnberg.

Zapewne z tej rodziny pochodziła Towa Goldman z domu Wajnberg, córka Dawida i Rywki. Urodziła się w Mołodecznie na Kresach Wschodnich, mieszkała w Ćmielowie. Zginęła w Treblince w 1942r.

Zakładami produkcyjnymi w Ćmielowie doby dwudziestolecia międzywojennego, oprócz Zakładu Porcelany były: piekarnie, rozlewnia octu i olejarnie. Piekarnie posiadali: M.Melman, E.Wajsman, M. Zelcer. Rozlewnię octu posiadał B.Luksenberg, zaś olejarnie: W. Adler, J. Lustman.

O rodzinie Zelcerów była już mowa powyżej. Rodzina piekarza Melmana była dość liczna. Piekarzem był Menachem Mendel Melman. Był synem Jakuba i Feigi, urodził się w 1883r. w Ćmielowie. Ożenił się z córką piekarza Wajsmana, Rywką- Fridą, z którą miał dzieci: Menachema II, Fajgę, Leę, Rajzlę, Lejzora i Moszego. Menachem zginął w Treblince w 1942r. Żona piekarza, Rywka – Frida, urodziła się w 1886r. w Ćmielowie. Była córką Abrahama i Estery. Podczas wojny przebywała w Ćmielowie. Zginęła w obozie w Treblince w 1942r. Ich syn, Lejzor Melman studiował Torę, był studentem jesziwy. Zginął w Treblince w 1942r. Fajga Melman, ur. w 1914r. w Ćmielowie, była uczennicą. Podzieliła los rodziców i brata Lejzora.

Pozostali członkowie rodziny, wg relacji szwagierki z Izraela, Nitzy Melman: Menachem i 17-letnia Lea zginęli w Auschwitz. Wojnę przeżył syn, Mosze Melman.

Piekarnię posiadała również rodzina Wajsmanów ( Eliezer Wajsman), a także zakład zegarmistrzowski – A. Wajsmana. Skądinąd wiadomo, że zegarmistrzami byli synowie Eliezera: Jakub Wajsman, zwany Kopelem oraz Ruben Wajsman (urodzony w 1902r., mieszkał w Sandomierzu, gdzie zginął w 1942r.). Żoną piekarza Eliezera i matką obu zegarmistrzów była Estera, córka Józefa i Feigi, urodzona w Opatowie. Przed wojną i w czasie wojny rodzina przebywała w Ćmielowie. Ciekawą postacią był zegarmistrz Jakub Kopel Wajsman. Do ,,Księgi Pamięci” zgłosiły go dwie osoby, z których tylko jedna osoba była dalszym krewnym. Istnieją też dwie różne wersje co do jego historii. Według krewnego, Kopel urodził się w 1909r. i zginął w Auschwitz w 1942r. Według kolegi Meira, Jakub ,,Kopel” Wajsman urodził się w 1911r. i w czasie wojny przebywał w Tomaszowie Mazowieckim, gdzie zginął w 1943r.

Właścicielem olejarni był Jechiel Lustman, urodzony w 1887r. w Ćmielowie. Poślubił Fejgę z domu Szafir. Podczas wojny przebywał Bodzechowie i zginął w 1942r.

Rozlewnię octu prowadził B. Luksenberg (Luksenburg). Chodzi o Benjamina Luksenberga, żonatego z Leą. Ich synami byli Mejer, urodzony w 1913r. i Eliasz. Obaj zginęli w Treblince w 1943r.

Handlem opałem (szeroko rozumianym) zajmował się M.Blajberg, zaś węglem – A. Rozencwajg.

Chodzi zapewne o Abrama Rozencwajga, urodzonego w 1874r., syna Zeewa i Fejgli. Poślubił Rachelę Wagner. Abram i Rachela mieli dzieci: Zelmana i Dwojrę. Dwojra z małżonka Nojman przeżyła holocaust i zamieszkała w Izraelu. Zelman ur. w 1906r. w Ćmielowie, był kupcem, poślubił Lovę Apelbaum, córkę krawców, o której już pisano. Z tego związku pochodziły dzieci: Izrael (9 lat) i Feiga (4 lata).

Braćmi Abrama byli Wolf i Jechiel, a siostrą Miriam Watman (przeżyła holocaust). Wolf Rozencwajg urodził się 9 sierpnia 1883r. Był żonaty z Chają Grosman, mieszkał w Ostrowcu, gdzie prowadził sklep spożywczy. Zginął 13 sierpnia 1943r. w Treblince. Jechiel Rozencwajg urodził się w 1901r. w Ćmielowie. Był żonaty z Chają Melman, córką piekarza. Posiadali dzieci: Berla ur. w 1920r., Miriam (1924), Pinchasa (1926), Menachema (1928), Esterę (1930) i Mendla (1932). Podczas wojny Jechiel ukrywał się w Ostrowcu, skąd trafił do Auschwitz. Zginął tam tuż przed końcem wojny, w 1945r.

Piwo sprzedawali Chaim Majzels i Ch. Mersztajn.

Chamu Majzels urodził się w Staszowie około 1883r., był synem Rywki i Józefa. W przeszłości był żołnierzem-oficerem. Poślubił Towę. Podczas wojny przebywał w Ćmielowie, skąd był deportowany do obozu w wieku 63 lat. Jego synem był Jakub ,,Kowka” Majzels. Był zapewne lubianym człowiekiem, gdyż informacje o nim pochodzą aż od 3 osób, w tym od dwóch przyjaciół. Kowka był kupcem. Urodził się w 1913r. Zginął w Ćmielowie podczas wojny.

Sklepy z artykułami spożywczymi prowadzili: D. Bronberg, H. Szarfman, M. Sznold.

Malka Sznold, córka Nehemii i Szajndł, urodzona w 1900r., była żoną Wolfa Zeewa Sznolda. Sznoldowie mieli dzieci: Esterę i Lejba. Estera dożyła 22 lat, była panną, zaś Lejb dożył 18 lat, był kawalerem. Zginęli podczas holocaustu. Wojnę przeżyła siostra Malki, Chaja Nusbaum.

Z rodziny Szarfmanów informacje posiadamy jedynie o Samuelu Szarfmanie, żonatym z Miriam Szlechter. Samuel Szarfman przed wojną mieszkał w Ćmielowie i był sprzedawcą. Miał córkę Sarę.

W mieście słynącym z porcelany jedyny sklep ze szkłem i porcelaną posiadał Izrael Brykman. Sklep ze skórami prowadził G. Duzenman, a wyrobami tytoniowymi handlował I. Kestenberg.

Izrael Brykman był żonaty Jochewed. Ich synem był Jakub Brykman, urodzony w Radomiu w 1907r. Jakub ożenił się z Sarą Konopko. Podczas wojny przebywał w Ćmielowie, a następnie w obozie pracy w Pionkach. Jego żona, Sara Konopko urodziła się w 1907r. w Lublinie. Była córką Szmula i Chany. Podczas wojny przebywała w Ćmielowie. Zginęła w Pionkach podczas odwiedzin u męża Jakuba w obozie pracy, gdzie została zastrzelona. Ich córką była Danusia Brykman, urodzona w 1936r. Zginęła w Ćmielowie. Z holocaustu ocalała siostra Sary, Bela Kalechsztajn z domu Konopko, która zamieszkała w Kanadzie.

Inni Brykmanowie⁹ to:

• Pola Brykman z domu Bliman, urodzona w 1912r., córka Jecheskiela i Miriam, żona Izaaka Brykmana. Przed wojną mieszkała w Radomiu, a w trakcie wojny w Ćmielowie. Zginęła w 1942r. w Treblince. Ocalał jej brat, Józef Bliman, który zamieszkał w Hajfie, w Izraelu;

• córki Izaaka i Poli: Ada ur. w 1938r. i Ruti ur. w 1936r. - podzieliły los matki, zginęły w Treblince w 1942r.

• Lemel Brykman, syn Pinchasa i Gołdy, urodzony w 1912r. w Ćmielowie. Był krawcem. Podczas wojny przebywał we Francji. Zginął podczas holocaustu.

W dziedzinie usług również dominowali przedstawiciele społeczności żydowskiej. Szewcem był J. Szulcman, ślusarzem J. Wencel, tokarzem Sz. Rapaport.

Wiadomo jedynie o losach rodziny Rapaport.

Szlomo Rapaport był tokarzem. Urodził się w Ćmielowie, ożenił z Etel Grynbaum, z rodziny krawców, o której już wspomniano. Szlomo i Etel posiadali czworo dzieci, m.in. Moszego i Ester. Szlomo i Etel zginęli w Treblince w 1942r. Baruch Rapaport, prawdopodobnie kuzyn Szlomo, urodził się w 1899r. w Lasocinie, był synem Rubena. Zajmował się sprzedażą skór. Zginął w Treblince w 1942r.

**

Życie w sztetł zakłócił, a potem przerwał na zawsze wybuch II wojny światowej.

Żydzi Ćmielowscy w czasie holocaustu zostali w zdecydowanej większości wywiezieni do Treblinki, gdzie zginęli zamordowani przez nazistów w komorach gazowych, w październiku 1942r., inni zginęli w obozie na Majdanku i w Auschwitz. W Ćmielowie zginęli m. in. młoda kobieta Zisla Katz z domu Makowski, urodzona w 1919r., matka dwójki małych dzieci; jej brat Ysucher Makowski (oboje w 1942r.), Szymon Lipszyc lat 65, kupiec; wspomniani: Jakub ,,Kowka” Majzels; 6 - letnia Danusia Brykman i jedna z pierwszych ofiar, sędziwy Jakub – Majer Szerman, zakatowany już w 1940r.

12 marca 1945r. w Ostrowcu Św. podczas bandyckiego napadu na jedno z mieszkań, należącego do Fajgli Krongold, straciła życie kobieta narodowości żydowskiej z Ćmielowa, której udało się przetrwać holocaust, została zastrzelona razem z trzema innymi osobami. Powodem ataku na mieszkanie była pogłoska, że Fajgla Krongold (ukrywająca się podczas wojny jako Felicja Kwiatkowska) posiada listę Polaków, którzy w różny sposób przyczynili się do śmierci ostrowieckich Żydów. Napastnicy przyszli z zamiarem zabrania rzekomej listy. Śmierć z rąk bandytów poniósł m.in. 17- letni Lejb Lusting, który przeżył wraz z ojcem obóz koncentracyjny.¹⁰

********

Potomkowie Żydów waśniowskich i ćmielowskich żyją rozsiani po świecie, chociaż są nieliczni, jednak na szczęście nie wszystkich udało się eksterminować.

W tych miejscach i w tych domach...w których w każdy piątek paliły się szabasowe świece...być może snują się jeszcze cienie tych, którzy nie pogodzili się ze śmiercią...Budowali domy które dziś widzimy i od pokoleń tu mieszkali marząc, jak każdy z nas, o szczęściu. Cieszyli się z narodzin dzieci, kochali życie i Polskę...bo jednak nigdy z niej nie wyjechali. Ich prawdziwą ojczyzną była Polska...

Zostali tu na zawsze.

Pamięć o nich, to wszystko, co możemy im jeszcze dać.

***

**

Allen, Ćmielów, 7 lipca 2007r.

Źródła:

1. Regina Renz w: ,,Żydzi Ostrowieccy- zarys dziejów” wyd. Muzeum Historyczno-archeologiczne w Ostrowcu Św. 1996r.

2.Księga Pamięci Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie- Centralny Rejestr Ofiar Shoah, www.yadvashem.org

3.,,Księga adresowa Polski dla handlu, przemysłu, rzemiosła i rolnictwa” Warszawa 1930, www.jri.poland

4.Norman L. Weinberg - www. The Ozarow cemetery ,,List of tombstones”.